TÜRK KELİMESİ HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCELER / Burhan KAÇAR

[Burhan Kaçar]

TÜRK KELİMESİ HAKKINDA BAZI DÜŞÜNCELER*
                                          Yard. Doç. Dr. Burhan KAÇAR
 

            Bu yazımızda önce Türk kelimesinin sözlük anlamı üzerinde durmamız uygun olur kanaatindeyiz. Sözlükte Türk; bir taifenin adıdır[1]

 

            Türk; cem’i etrak, esasen Asya kıtasında şimâli garbi cihetinde münteşir bir boyun  ümmeti ki oradan tevârih-i muhtelife de cihangirlikle ve kişveri-î kûşalıkla cenûb-i garbiye doğru yayılarak Avrupa’nın dahi şarki cenûbi cihetlerine sokulmuşlardır. Şuabatı muhtelifede münkim olup, kabul-i İslâm (Uygur) ve el yevm (günümüzde) Çağatay ve Osmanlı şubeleri lisan-ı edebiye nazil olmuşlardır.[2]

 

            Türk; Türk[3] kelimesi ile ilgili  herhangi bir açıklama yapmamış Arapça ve Farsça’daki çoğulunu vermiştir.

            Türk, asıl olan kadim üç sülaleden biri olup şark Türkleri, Uygur, haliç, karlıh gibi dört beş ulustan yani milletten ve Garp Türkleri Oğuz, Kıpçak, Peçenek(ağaç eri), Koman, Kaysak, Kırgız, Kanglı gibi on kadar ulustan ibarettir. Tarih-i hicretten beş bin sene mukaddem Türkler Hind ve Turan ve İran ve Babil  semtlerine müstevli olarak bir şubesi olan Hind-i Cenûbide münteşirdir ve bir şubesi kadim Tûrani ve Kildâni Tavaifı ve tarihi  hicretten bin üç yüz sene mukaddem İran ve Babil ve Asur ve Şam diyarlarına Oğuzlar dahi yirmi sekiz sene ihtiham etmiştir. Tarihlerde Oğuz Han zamanı budur. Yunan onlara Üsküt ve üskülüt, ehl-i Fars ise San tesmiye derler.

 Uygurlar hatt u kitabette ruzuh bulmakla onların lisanı Şarki Türkler beyninde ziyade  münteşir her kavmin de bir vezirleri Uygur’dan müntehap olup Tatar ve Moğol’un Türkistan’a galebesinden sonra Çağatay Han’ın memalikinde  muharrerat bütün Uygurca mütedavil idi. Onun için yedi yüz sal-i hicrîde Çağatay lisânı tabiri şüyu bulmaya başlamış ve bu şark Türkîsi Farisîye takliden hareket-i bârize  ile ketb ve imlâ kılınmış idi. İslâm ile müşerref olan Moğol Tatar hep Uygurca mütekellim oldu. Oğuzlardan Bağdat’a askerlik için gelen oymakların ardı sıra Kaysak ve Salur ulusu dahi zuhur edip bunlar dört yüz üç tarihlerinde İslâma dahil olarak mümtazlarına Selçukî, umumuna Guz, gaz ve sehven Togoz gaz ve nihayet Türkmen denmiştir. Şahrânişîn olup şehristana dahil olamayanlara Türk ve Oğuz ism-i umumisi Kalmaklar ileride Türk tabiri kaba, rûstâî, raiyet ve Oğuz sade safdil manasına alınmıştır. “Türk ata binse kendini bey oldum sanır. Türk’e şehir içi zindan gelir” gibi emsal bundan münşi beşyüz tarihinde emr-i hükümeti Selçuklar istifa edip  Oğuzlar yani Türkmen lisanı yazılmaya başlayınca işbu Garbî Türkî Arabîye takliden ketb-i  imla kılındı. Yani harekâtı muksufesi izmâr olundu. Mesela (     ) kelimesi (     ) yazıldı.  Halen şarki Türkî de mesela (         ) garibi Türkide (          ) yazılır. Türk aşayirinin eşrefi Oğuz ulusu ve Oğuz hasib ve nesib sayılan kısmı Kayı ilidir. Bu Kayı taifesi Türkistan’dan Horasan’a Van’dan Cengiz vaktinde İran’a daha ilerilere çekilip  bir oymağı Urfa ve Erzincan taraflarını gezerek Sultan Alaaddin-i Selçukî’nin beratıyla Bilecik ve Ankara arasında olan ovada Söğüt ve Karacahisar civarında karar buldu. Dört onaltı halkı olup beyleri Osman gazi düşmenden Bilecik, Lefke, Domaniç, Yarhisar, Harmancık, Atranos, Yenişehir, Eskişehir, Kıla’ını ve civarlarını zabt ile altıyüz seksen tarihinde Sultanönü sancağının beyliği ile serhad-dâr nasb olmuş iken Devlet-i Selçukîye’nin yedi yüzde inkirazı ile istiklal buldu. Yirmi yedi sene müddetince ta şehre camii, mahkeme, medrese, mekâti bi adide bina ederek Anadolu  Selçukîlerin memleket de olan ulema, üdebâ ve bahadırân-ı vegâ bütün başına toplanırdı. İşte onun halkına Osmanlı dediler. Osmanlı’nın terbiye ve terakki ile teşvik ettiği lisan Oğuz Türkistan’dan yani Türkmen lehçesinden ayrılıp artık Osmanî oldu. [4]

            Asya’nın doğu ucundan, Avrupa’ya kadar uzanan çeşitli bölgelerde yaşayan ırkı ve kavmi bakımlarından az çok mütecanis topluluk. 2. Bu topluluktan olan kimse. 3. Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olan kimse. 4. İsim terkiplerinde, takımlarında, tamlamalarında Türkçe ve Türkçe’ye ait, Türklerle ve Türkiye ile ilgili. 5. cahil bilgisiz, kaba, görgüsüz, köylü  6. Güzel civan, yiğit, mert, kuvvetli 8. Müslüman, Osmanlı [5]

            Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde yaşayan halk ve bu halktan olan kimse. 2. Asya ve Doğu Avrupa’da yaşayan, Türkçe’nin çeşitli lehçelerini konuşan soy ve bu soydan olan kimse. [6]

            Türk, Türk[7]

 

            Türk lügatte Tatar sınıfına derler. Bunlar (Tatarlar) zalim, bî-rahm hûni olduklarından  şuarra-yı Acem bu memleket üzre Türk derler bunları mahbuba teşbih edip Türk derler. (Sûdi, Hafız<,Şarhi,53)[8]

 

            Türk deyu Hıta ve Haten ve deşti Kıpçak halkına derler ki onların adetleri yağma ve gârettir. Bundan zahir oldu ki  mahbublar şive vü nâz ile sabr u karar-ı uşşakı gâret ettikleri için Türk tesmiye olunmuş ola. [9]

 

            Filozof Rıza Tevfik merhumun Türkler hakkındaki şu tarifi en mükemmel tariflerdendir.

            “Türkler efendi ve cengâver yaşadıkları müddetçe dilâverâne ve merdâne bir güzelliğin o zamana göre mümkün numûnesini arz ediyorlardı ve milel-i mağlûbenin meftuniyetini mucib oluyorlardı. Farisi edebiyatlarında Türk kelimesi erkek güzeli muadilidir. ( Rıza Tevfik, Kaamus-ı Felsefe, 668)[10]

 

            Taifeî etrak şecaat ve vecdet ve cüret hüsn-i şekl ile mensur amma gadr u kesavet-i kalp ve nahak-şinaslıkla meşhurdur. “ Tahkikk-i sivâür-rakîk” kitabında eydür ki Türk ehl ü Fârise  istikamet-i emzicede müsavi, kuvvet-i ecsam ve cebir ve şiddet etmekle galiplerdir. Bedenleri hüsn ve beyaz ve nermliği cami’ ve çehreleri yumruluğa mail ve çeşmleri teng ve melih ve kametleri mıyanedir. Halklarında gadr ü bi-vefalık ve kasavet ve kıllet-i rahmet zahirdir. At eti yemekten ciğerleri galîz olmuştur. Hikmet ve riyazetten âciz ve letâyif ve sanayi de kasırlardır. Amma ceng ü harbde sabirlerdir. Etrak hususa Moğol çehreleri müdevver ve burunları yassı ve gözleri teng olur.[11]

 

            Orta çağ acem şairleri “ Türk kelimesini umumiyetle merhametsiz, gaddar, güzel” manasına kullanırlar ve sevdiklerini bu sıfatla lakaplandırırlar. “Çiğil, Karluk, Yağma” gibi Türk şubelerine mensup Türk kölelerinin güzellikleri ve merhametsizlikleri hakkında Orta çağ İslâm tarihlerinde birçok kayıtlar vardır. O devirlerde yaşayan acem şairlerinin kullandıkları bu kelimelerin manalarını sonraki devirlerde yaşayan lügatçiler bilmediklerinden bunları Türkistan’da güzellikleriyle  maruf bir kıta, bir memleket diye tarif ederler. Eski şairlerimiz “Türk, Türkâne”, kelimelerinin - Acemleri taklîden- bu anlamda kullandıkları vakidir. Fakat umumiyetle Türk kelimesi bilhassa XVI. asırdan  başlayarak şairlerimiz arasında “ kaba, köylü, cahil, medeniyetsiz” manalarında kullanılır. [12]

 

            Ma’ruf sınıf-ı insanidir. Nâzik mukabildir. Türk bin Yafes bin Nuh (A.S)’ın neslinden münsaiptir. Mecazen  Türkistan ülkesine dahi denir ki bilad-ı Maveraün-nehr’dir. Türk taifesi gibi cefâkar ve garet-ger-i sabr ü  karar oldukları ecilden kinaye tarikiyle civan-ı dilsitan ve hatır şi’kara  itlak olunur.[13]

           

            Tanımlardan anlaşıldığına göre Türk adı önceleri kahraman, yiğit, güzel anlamlarında kullanılmıştır.

 

            Ancak Orta çağda aşağıdaki örneklerde görüleceği gibi Türklüklerini bilmeyen veya inkâr eden yahut Türk olmayan kimseler tarafından bir hakaret olarak kullanılmıştır. Damarlarında Türk kanı bulunan, midelerinde Türk’ün nimeti olan bu efendiler Türk’ün cevherini kendi örf-i cevherlerinden çok yüksek buldukları içindir ki onu hakir görmek ve göstermek istemişlerdir. Mesela:

 

            “Türk ne bilir bayramı lıkır lıkır içer ayranı”

            “Böğürtlen açılsa bağ oldum sanır”

             “Türk şehre gelse bey oldum sanır.”

                                                           Lâ-edri

 

 

            “Güfte-i malik ba Turkan-ı bi idrak nişi

  Maksudu an hast zira ez dü düh u mast

 

Açıklaması: “Bizim sözümüz idraksiz Türklere değildir. Çünkü onların iki cihanda maksadı yoğurt ve ayrandır.”

 

            Türk asırlar boyunca bizatihi Türk olan halklar arasında nasıl ve hangi anlamlarda kullanılmıştır. Bu yazımızda onu  açıklamaya çalışacağız.

 

            Türk adı ki  M.Ö  asırlarda bugünkü telaffuzu ile yani tek heceli olarak  söylenmiş olması  gerekirdi. Halbuki tek heceli Göktürk çağında ( M.S. 6-8. yy) geçmekte bulunduğu Orhun Kitabeleri göstermektedir. Bu kitabelerde ad “Türk” daha çok “Türük” şeklinde kaydedilmiştir. Nitekim adın Çince transkripsiyonu da iki hecelidir. Son araştırmalarda Türk kelimesinin 6-8. asırdan önce yalnız çift heceli söylendiği daha önceden “ Türük” şeklinde olabileceği kaydedilmiştir.[14]

 

            “Gene söylenmeden kalmasın belli olsun ki; Oğuz Kağanın ak salallı, kır saçlı, uzun akılı( tecrubeli) bir yaşlı kişi vardı. Anlayışlı doğru bir erdi. Tüşimeldi (nazır, vekil, vezir, vb.) onun adı Uluğ Türük idi”[15]

 

Metin de bu fikri destekler mahiyettedir:

Türk adına gerek kaynaklarda, gerek araştırmalarda türlü anlamlar verilmiştir. Türk’e (türk): miğfer, Trk (Türk): terk edilmiş; Türk: olgunluk çağı takye, deniz kıyısında  oturan adam, cezb etmek vb. gibi manalar. Geçen asırda A. Vambery(1879)’nin ilmi izaha doğru ilk adım kabul edilen fikrine göre “ Türk” kelimesi “türemek”ten çıkmıştır. J. Deny (1939)’de bu fikirdedir. Ziya Gökalp(1923) adı “türeli” kanun  nizam sahibi olarak açıklamıştır. W. Barthold (1927)’da buna yakın bir ifade kullanılmıştır. G. Doerfer(1965)’e göre Orhun kitâbesindeki “Türk” tabiri daha ziyade devlete bağlı teb’a manasına gelmektedir. Fakat “Türk” adının cins ismi olarak “güç-kuvvet” sıfat hali ile “güçlü-kuvvetli” olduğu Türkçe bir belgeden anlaşılmıştır. Buradaki “Türk”  kelimesi ile aynı olduğu A. V. Le Coq tarafından ileri sürülmüş daha sonra W. Thomson tarafından kabul edilmiş, Nemeth’in tetkikleri ile ispat edilmiştir. Türk kelimesi semantik olarak; meydana çıkmış, şekil almış, gelişmiş çok gelişmiş, kuvvetli  manalarını kazanmış olmalıdır. Cins ismi olarak çok eskiden beri Türkçe’de mevcut olması gereken “Türk” kelimesinin “Altaylı” (Seyhun ötesi, Turanlı) kavimleri ifade etmek üzere 420 tarihli Pers metinlerinde yine cins ismi olarak 515 hadiseleri  dolayısıyla “Türk-Hun” ( kudretli Hun) tabirinde zikredildiği belirtilmektedir. [16]

 

Ayrıca bilindiği üzre Tevrat’ta nakledilen eski ananelerde “Türk” soyu ( Ham ve Sam’dan değil Yafes’ten türemiş olarak gösterilmiştir. Turan tipine örnek olarak Orta Asya Maveraünnehir ve diğer yakın doğu Türkleri beyaz tenli, koyu parlak gözlü, değirmi yüzlü (ay yüzlü, badem gözlü) endamlı, sağlam yapılı, erkek ve kadınları ilk ve orta çağ kaynaklarında güzelliğe misal olarak gösterilmiş, hatta İran edebiyatında “Türk”sözü “güzel insan manasında alınmıştır.[17]

 

Fetih ve sızma yoluyla dünyanın üç büyük kıtasına yayılan Türklerin edebiyatları da üç kıtada yayılmıştır.

 

İşte Türk edebiyatında henüz yazı yokken  ilk Türk şairleri tarafından sazla söylenilen sözlü edebiyat verimlerinin en zenginleri destan şiirleri idi. Destan şairi ya da Oğuz’un atası vazifesini gören Şaman ve Baksıların Türk kelimesinden bahsetmemeleri imkansızdır. Zira Türk edebiyatı tarihinin şaheserlerinden Orhun Abidelerinde her cephesinde sık sık  Türk kelimesi zikredilmektedir. Mesela:

“Tanrı gibi gökte olmuş Türk Bilge Kağan

“ Türk Kağanı Ötüken Ormanında  otursa ilde sıkıntı yoktur.” gibi...

 

İslâmiyet’ten sonra XI. asırda  yazılan Türk eserlerinden Kutadgu Bilig’te Türk adı Göktürkler döneminde olduğu gibi millet adı olarak

Bu Türk beglerinde atı belgülüg

Tungal Alp er idi kutı belgülüg

                                   Z.T.E 14

Mısralarıyla zikrediliyor.

 

İslâm dini Türklerin gönüllerine ulaşınca, onların Türklüklerini ve milliyetlerini bu yüce dinin ihtişamına, kültürüne feda etmeleri normaldi. Dini hislerin milli hislere karşı ön plana çıkması ile Türklüğü ihmal etmeleri pek kolay olmayacaktı. Nitekim İslâmî edebiyat Arap, Acem, Türk ( Gazneliler, Atabegler, Selçuklular, Osmanlılar) coğrafyasında tatbik sahasında konulacaktı. Burada kavmiyet değil İslâmiyet ön planda tutulacaktı. Yahya Bey’in şu şiirinde bu durumu açık bir şekilde ifade etmektedir.

 

            Görenler benzedür ak sancağına Âl-i Osmânun

            Resûlün ravzasında nûrdan serv-i hırâmânını

                                                                       Y.B.D. – 70/6-5

Açıklaması:

            Hz. Peygamber’in kabrindeki nurdan serviyi görenler Osmanoğlu’nun ak sancağına benzetirler.

 

Osmanlı şairleri ilk dönemlerde şiirde “ millet” kelimesini kullanırlar. Kavim ve halk kelimesini vezin gereği kullanırdı. Arap, Türk, Fars, Afrika, Hind, Çin insanlarının fiziki özellikleri zaman zaman da Türk’ün zaferleri sebebiyle “kafir, küffar” tabiri ile birlikte söz konusu edilecekti. Yine İbn-i Kemal’in

 

          “Diyar-ı purtukal u-rim-u- Rus’un

Leh-u Bulgar-u çek hem Engurus’un

Frence  şah-ı ispanya Alman

Umman cümle küffar u Hırıstan

Müheyya eylemişlerdi Karalı

Nukûd-ı ömrümün olsa revâcı

Sera-ser hükmederdi rûy-ı arza

                                   İ.K- 93/ 1

Ümmet fikrinin ön planda tutulduğu bir müddet sonra yetmiş iki milletten oluşan bir toplum olacaktı. Osmanlı tabiri birleştirici unsur olacaktı.

 

Bütün bu milletler “ Osmanlı” tabiri ile, sahip olduğu topraklarda “Osmanlı Mülkefi” olarak anılacaktı.

            Kabetullah’a varup bir kez tavaf eyledüğün

            Bin Karaman, bin Acem, bin milket-i Osmanidir

                                                                       A.ŞU-34/2-2

Türk dünyasındaki bu tutum bütün dünyanın fikri yapısını yenilediği XIX. Yüzyıla kadar sürecek, Arap, Türk, Fars, Afrika, Roma, Hind ve Çin vb. ülkeler birer toprak parçası olarak zikredilirken “milletler” söz konusu edilecekti. 1789’da Fransız İhtilali ile millet, milliyet, milliyetçilik fikirleri ön plana gelecek, Türk ve Türkçülük üzerine fikir üretilecekti.

Buna rağmen divan şiirimizde Türk kelimesinin millet anlamına kullanıldığını da söyleyelim. Fuzuli, Nev’î, İbn-i Kemal’den örnek verelim

a. Fuzûlî

            Ey ukde-kusâ-yı Acem ü Türk ü Arab

             Ressam-ı rüsûmu fazl u âsâr-ı edeb

            Mazmûn-ı hadisin sebak-ı her millet

            Dava-yı kabulün sened-i her mezheb

 

 b. Nev’î

 

            Hakan-ı Türk ü han-ı Huten hâkim-i Yemen

            Râyân-ı Hind ü dâver Keşmir ü Kandehar

                                                           N.D.K. XIV/44-31                                       

c. İbn-i Kemal

 

            Türk ü Rum u Arab u Acem ü deylem

            Türkmen u Tatar ağlar anı

            Öldü Sultan Selim Hayf ü diriğ

            Hem kalem ağlasın ana hem tığ

                                                           İ.K. 104-105/30-32

Açıklaması:

a.       Ey Türk, Arap ve diğer milletlerin (Acemlerin) müşkül düğümlerini çözen, ey edep eserlerinin ve afazilet resimlerinin ressamı! Bütün milletlerin okuduğu ders senin icraatlarının özü; her gidişatın  (veya mezhebin) delil niteliğindeki sözü (veya dayanağı) da ancak senin kabul ettiğin ülküdür.

b.      Türk hakanı ve Çin Hakanı, Yemen Hakimi, Hindistan, Kandahar ve Keşmirin Hakimi

c.       Türk, Rum, Acem, Deylem, Türkmen, Tatar ona ağlar, Sultan Selim öldü diye hayıflanır. Kalemler  yazmasın tığlar  eller dolaşmasın. Bu ölüme yas tutsun.

           

Tebliğimizin bundan sonraki kısımları, tasavvuf, divan hak ve yeni edebiyatımızdan vereceğimiz örneklerle Türk ve Türklükle ilgili duygu ve düşüncelerin açıklanmasından ibaret olacaktır.

Türk siyasi birliği Hunlar’la kurulmuş ve Türk kültürünün mayası M.Ö 220 ile M.S 216 arasındaki dört buçuk asırda oluşmuştur. Bu kültür devlet geleneği; sonraki asırlar içinde değişerek, yenilenerek unsurlar kaybedip unsurlar kazanarak fakat aslî karakterini ve özünü kaybetmeden  bu güne ulaşmıştır.

Bu tarihi akış içinde en köklü, şümûlü köşeli değişme, milletimizin İslâm’la müşerref oluşudur. Göktürkler çağında başlayan İslâm’la temas 924 senesinde Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han (901-955)’ın milletini müslüman olmaya davet eden kutlu fermanı ile noktalanmış; bu noktadan itibaren Türk milleti ve Türk kültürü maddi ve manevi bakımdan yeni bir istikamete tercih edilmiş, yeni bir âleme açılmıştır. Neticeleri bakımından hem Türk tarihinin, hem dünya tarihinin dönüm noktaları olan bu karardan, yani 100 yıllık “ Gök Tanrı” dininin yerine, Büyük Türk Hakanlığı’nın “ tek ve resmi” dini olarak, İslâm’ın ikâme edilmesinden sonra Türklük stratejisi olarak Yakın ve Orta Doğu’ya yönelirken Türk Kültürü de Kaşgar’da İslâmın imânı etrafında yani bir mayalanma döneminin , feyizli bir inkılap sürecine girmiştir. Türk milleti gönüllü kitleler halinde, yaratılış ve hasletlerine uygun gelen bu yeni ve kutlu dini benimser Kaşgar’da çalınan maya ile Türk-İslâm kültürü şekillenir. “Oğuz’un altın nesli” Abdülkerim Satuk Buğra Han’ın şahsında “ila-yı kelimetullah” kutsal görevi ile Allah tarafından seçilmiş ve Hz. Peygamber tarafından üç asır önce müjdelenmiş millet olduğuna samimiyetle inanmakta ve bu yeni misyonun çok yüksek gerilimi ile genç bir küheylan gibi siyâsi, askeri, medeni şahlanışa hazırlanmaktadır.[18]

 

26 Ağustos 1071 Cuma günü Bizans orduları Türk kılıcına râm olmuş ve Anadolu toprakları Türk’e vatan olmuştu.

 

Orta Asya’dan milyonlarca Türk gelip Anadolu’ya yerleşiyordu. Bütün Anadolu Selçuklu Sultanları, Hıristiyan tebaalarına karşı son derece adil, müsamahalı ve nezaketli idiler. Bununla beraber devletin iman ve ülküsü ile, Türk nüfusuna, Türk kanına dayanarak kurulup ayakta durduğunu da asla unutmuyorlardı. Türkistan’dan Anadolu’ya nüfus akışını takip edecek siyaset takip ediyorlardı. Gerçekten Türklüğün iki ucu arasında doğudan batıya doğru akan kitlevi “göç kanalı” kurulmuştu. Ordular açıyor kitleler geçiyordu. Fetihlerle Türk Hakanları iskân ve imar hareketini tamamlıyordu.

 

İşte o günlerden beri içinde yaşadığımız bu topraklar “Türk”’e ( Türkiye) diye geçmişti. Kökleri Atayurt’ta  dalları Anayurtta Yahya Kemal’in

 

 

            Geldikleri bir zaman Sarı Saltık’la Asya’dan

            Bir bir Diyâr-ı Rûm dağıldık  bir Sakaryadan

                                                                       K.E/113-1       

dediği gibi  Malazgirt ovasına ayak bastığımız gün belli bir kimliğimiz vardı. Türk kimliği binlerce yılın ötesinde işte Anadolu Türklüğü tarihinin bu döneminde Ahmet Yesevi’ler, Hacı Bektaşî Veliler, Sultanü’l ulemalar, Yunus Emreler ve daha birçokları ruh ve maneviyat dünyasının padişahları ve kurtarıcıları olmuşlardır.

           

Gerçekten büyük şahsiyetler Anadolu Halkının ruhunu ve toprağını, öylesine üstün bir güçle mayalandırmışlardır ki Osmanlı Devleti işte bu mayalanılın tarih sahnesine çıkmış müşahhas bir görüntüsüdür.[19]

 

Asırlarca süren gayretle bu coğrafyanın dağını, taşını, toprağını, ağacını, suyunu, kurdunu, kuşunu, kanımız, irfanımız ve imanımızla yoğurduk. Kendimize boyadık ve manalandırdık. Tarih anlattık, efsane,destan,masal, türkü, ağıt söyledik, neticede Türk ettik. Bunlar Türk olur mu dememek gerekir; olur, olmuştur! Her biriniz köyünüz, kasabanız, şehrinizdeki mahallenin, semtlerin, sokakların, dağların, surların, arazi mıntıkalarının isimlerini ve bu isimlerin hikâyelerini, ağaçların, çiçeklerin, hayvanların efsanelerini, masallarını  hatırlayın. Benim verdiğim örnekleri zenginleştirin. Kumruların ne diye dem çektiklerini, keklik ve leyleklerin bacakları ve gagalarındaki kırmızı rengi, çiçeklerin şahı gülün rengini, kokusunu, yoğu‘t çiçeğini, şu papatyanın ne çiçek olduğunu Türkiye’nin her yerinde görülen “Üç ağaç”, “beş ağaç”ları, “dört taş” “beştaşları”, “ağlayan kayaları” “harlayan mağaraları”, şifalı sularla, çamurları bir köylü çocuğuna bir sıradan bir vatandaşa sorunuz. Tarihi eserlerimizle, hala mumlar yakılıp çaputlar bağlanan türbeleri, yatırları gözünüz önüne getiriniz... Böylece bir toprak nasıl bir milliyetin rengine bürünür., nasıl bir iman ve şahsiyet kazanır anlarsınız. Ve kabul edersiniz ki “şanlı”, “kahraman”, “gâzi” insan sıfatları verebilen toprakların şahsiyeti vardır, manası vardır, dini ve milliyeti vardır.

Böyle yoğurduğumuz toprakları önce kanımız sonra alın terimiz, göz nurumuz, göz cevherimiz, göz yaşımızla nakış nakış işlenmiş,  her köşesini taşı yontmuş nice bin işçi ve mimarın elinden çıkma maddi eserlerimizi maneviyatımızla doldurmuşuzdur. Kubbeler, minberler, kümbetler, taşa  geçmiş nakışlar, oya gibi işlenmiş mermerler Türk mührünü, Türk damgasını taşır.

 

Vatan toprağını elimizle olduğu kadar dilimizle de işledik. Hadriyonos- Edirne, Kostantinapolis- İstanbul, İkonyum-Konya, Simirba-İzmir oldu. Bunların yanına Avşar, Badrık, Bahşı, Barak, Bayat, Bayındır, Beydili, Dodurga, Döger, Emirdağ, Aladağ, Uludağ, Sultandağı kattık. Kimi yaylaya uzun, ovasına çukur dedik. Kimine kızıl dedik, kimine yeşil, bu topraklar Türkiye oldu.

 

Türkler Asya’dan gelmiş olsalar dahi artık Anadolu’da yaşadıkları Anadolu’nun havasını teneffüs ettikleri için  Anadolu Türklerindir. Anadolu’ya gelişleri  ve Türklüklerini daha yüksek bir mertebeye çıkarmak cihana hakim olmak duygusu, hayalleri ile yaşamışlardır. Devletin ilelebet yaşaması esastı. Osmanlı devleti Müslim- Gayrı müslim teb’adan oluşuyordu. Çünkü bu tabir İslâm ve Hıristiyan bütün kavimleri içine almak isteyen siyâsi bir tabirdir.

Tanzimat’tan evvel Osmanlı diye zeki, güzel, kahraman, cesur, sözünü çekmez, iyi ata binen  kimselere denirdi ki Türk demekti Lami’i de Osmanlı güzel anlamında kullanılmış olup sevgiliden bir buse istiyor.

 

            Buse verdiğime ey mirket-i Osman güzeli

            İncinirsem  geri al şah-ı Karaman gibi

                                               M.307

 

Tanzimat’tan sonra zâlim, yalancı, kaypak, geveze gibi anlamlar almıştır. Çünkü hükümetinde adı Osmanlı olmuştur. Hükümete itimat etmeyen halk bu sözü kalleş mevkiinde kullanmaya başlamıştır. İzmir havalisinde bilhassa efeler arasında “Osmanlıya inan olmaz” sözü sayi idi ki “Hükümete itimat edilmez” demekti.

 

Tevfik Fikret ise Osmanlılığı geçmişin şanı, şerefi, şahlanışı olarak niteliyordu.

 

 

            Osmanlılık o dünki sahamet o dün ki şan

            Osmanlılık o dun ki hamiyet muhalefet

 

 

 

            Takılıp Osmanlılık zinciri şimdi boynuma

            Pirlikle irtibat ettim cünûn bağına

Bağlanıp tûl-i emel zinciri mutlab boynuma

Keşmekeşle çekdi encamında Tekfur dağına

                                                           Rasim

 

Mana: “Şimdi Osmanlılık zinciri boynuma takıldı. İhtiyar halimle şimdi divanelik bağlarıyla bağlandım. Hülya zinciri emelim boynuma bağlandı. Sonunda ite kaka Tekfur dağına çekti yani ihtiyar halimle bana Osmanlı diyorlar çıldırmamak mümkün değil. Ben İslâmlığın ve Türklüğün yükselmesini istiyordum. Emelime zincir vuruldu. Tekfur dağına sürüldüm.”

 

Tanzimat’ın bütün sayısız kavimlerinden mürekkep bu teb’ayı Osmanlı kavmi Osmanlı ilan etmesinin Türk olanların hoşuna gitmediği anlaşılıyor. Çünkü bu tabir İslâm Hıristiyan bütün kavimleri içine alan siyasi bir tabirdir. Tuhafı şu ki Hıristiyanlarda kendilerini Osmanlı saymazlar. Osmanlı sözü ile Türkleri kastederlerdi.

Yiğit manasına:

 

            Kahraman-ı  nigehi gibi celâl-î meşreb

            Bir levendâne revişli keleş Osmanlı güzel

                                                                       Neş’et

 

Sergüzeşt-, gamı pirâne dedim camane

Çünki Osmanlılığın sonu ozan derler

 

Gözün Tatar ve Türk olarak vasıflandırılması, bu milletlerin cengaverliği, savaşçılığı ile ilgilidir. Türk-i kemankeş terkibi, kaşın yay olarak tasavvuruna dayanır. Gözün ustalıkla kullandığı bir silahtır.

 

Nev’i

            O Türk-i çeşm-i kemankeş o nâvek-i müjgân

            O ebruvân-ı mukavves o gamze-i Tatar

                                                           N.D./G 132.3

 

Sevgili “Türk-i keman-ebru” şeklinde vasıflandırılmıştır. Şu örnekte olduğu gibi Türk ve Rus dilberleriyle tenasüp içinde zikredilir.

            Hadeng-i gamzenün saylıdır ey Türk-i keman-ebrû

            Eğer bir Rûsi dilberdür eğer hûb-ı Moğol-çini

                                                                       H.D.G 409/38-4

 

Sükkeri divanının üç yerinde Rum (Türk) kelimesi geçmektedir. Şair bunlardan ikisinde Rum kelimesini Anadolu, birinde Türk anlamında kullanmıştır. Avın Türklerde önemli bir yeri vardır. Hakanlar her yıl sürek avı tertipler, beyitte böyle bir av dolayısıyla Türk’ten savaşçılığı, kuvveti anlamında bahseder.

Mâ dâm böyle mail-i sayd-ı şikar ola

Kuyında ol şehün dahı çok Türk-taze olur

                                                           S.D/6/42.2

Kemal-paşazade Yavuz Sultan Selim için yazdığı mersiyede Türk kelimesi millet adı olarak ele almış Türk, Rum, Arap, Acem vb. milletlerin ölümüne ağladığı zikredilmiştir.

 

            Türk ü rum u Arap u Acem ü deylem

            Türkman u Tatar ağlar anı

                                   İ.K. 104/30

 

 

Yine Aydınlı Ömer Ruşeni bir na’tında Hz. Muhammed’in Kureyş kabilesinden olduğunun her millet tarafından bilindiğini ifade edilmesi sebebiyle Türk’ten millet olarak bahsetmiştir.

 

            Türk ü Kürd ü Acem u Hind bilir bunu-sen

Haşimisin Arabisin medenisin kureyşi

                                               İ.Ş.A /120-1

 

Yazımızın bundan sonraki kısmında Türk sözünün divan şiirinde millet anlamı dışında hangi anlamlarda ele alındığını izah etmek uygun olur kanaatindeyiz.

a.      Güzelliği:

“ Yavuz göz görmesin seni eya Turk-i keman ebru.”

Germiyanlı bir Türk olan şair Ahmedi “ Türk’ün hilal kaşlı oluşu” sebebiyle Türk’ün güzelliği ön planda tutulmuştur.

b.Dilber, Civan, dilsitan:

 

Verip endamına diba-yı Rum ile kıyafetçik

O Türk-i fitne karşı bir Acem raksında seyreyle

 

c. Kanlı zalim:

            Gözü hicrine alındım figan ol Türk-i hûn rîzin

Saçı küfrüne tutuldum meded bir nâ-müselmânın

Açıklaması:

O kan dökücü Türk’ün gözünün hicranına aşık ve giriftar oldum. Meded bir Müslüman olmayan kafir  saçının küfrüne karanlığa tutuldum kaldım.

 

Yine on dördüncü yüzyılda Bursalı Cinâni

 

Gönül ol Türk hışmından hazer kıl

Husûsa mest ü yalın hançeri var

Açıklaması

“A gönül sevgili edindiğin O Türk’ün hışmından kendini koru ki özellikle mest gezer ve yalın hançeri(eğri kaşı) yanından hiç eksik etmez.”

Sarhoş başı hoş demektir. İçkiden dolayı mesttir mest kendinden geçmiş demektir. Kendinden geçen insan ne yaptığını bilmez. Türk’ün öfkesinden kendini koru.

Köylü

Terk et Türkü kebe teşehhur ne denlü kim

Çifti komış Stanbula gelmiş Sabancadan

                                                           Sururi

Açıklaması:

            “Ne kadar şehirli oldum dese sen yine Türk’ü terket, çünkü o Sabanca’ya kadar  çifti ile gelmiş, orada sabanını bırakıp şehre girmiştir.

            Açıklamadaki ince anlamı düşünecek olursak, Osmanlı Türk’e kaba, medeni olmayan  kimliğini vermiştir.

            “Böğürtlen açılsa bağ oldum sanır

Türk şehre  girse  beğ oldum sanır”

 

Bu iki beyit incelendiğinde Türk’ün kaba saba köylü olduğu ima edilmektedir.

 

Divan şiirinde sevgili ister platonik, ister hakiki, ister mecâzi yahut tasavvufi anlamda olsun, hem güzel, hem kan dökücü, eziyet edicidir. Aşığına zulmetmeyi sever. Örneklerden de anlaşıldığı gibi Türk-sevgili bağıntısı düşünüldüğünde  kara kaşlı, kara gözlü, güzelliğinden mest olunan, müslüman değil, öfkeli, hançer elde hazır, bu yönüyle  bakıldığında klasik şiirin merkezine oturmuş mazmundur.

 

Yüzyılın imbiğinden süzülüp gelen klasik kültür, halk şiiri ile  Türk şiir geleneğinin ortak malzemelerini meydana getiriyordu. Ancak âşık şiirinde biraz daha mahalli renkler göze çarpıyordu. Aşıklık geleneği ise yüzyıllar boyu sosyal hadiselere felaketlere, istisna sayılabilecek durumlar hariç kapılarını açmıyordu. Klasik şiirde aynı mihverler üzerine oturuyordu.

Aşıklık geleneği 19. yüzyılda güçlü temsilcilerini yetiştiriyor divan şiiri ile benzer konuları terennüm ediyordu.

Ziya Gökalp’in “halka doğru” yöneldiği yıllarda aşıklarımız “kuy-ı dildar” “Mecnun” misali dolaşıyorlardı. Aşık tarzı şiir geleneğinin yapısı onların kalpleri vatan için çarpıyor olsa bile hislerini şiirlerine yansıtmalarına bir türlü müsaade etmiyordu. Ziya Gökalp Türkçü fikirlerini dile getirirken canandan merhamet diliyor sevgiliden güzelliğinden, felekten, bahttan, kederden vb.  rakipten şikâyet ediyordu.

 

Tanzimat hareketiyle süratle batıya açılan Osmanlı aydını edebiyatta tamamıyla batıyı örnek alıyor, klasik Osmanlı kültürü küçümseniyor, yeni şekillere, yeni türlere, yeni konulara yöneliyorlardı. Vatan, millet, hürriyet vb.  gibi. Bu yöneliş divan şiiri geleneğini zayıflatıyor, temsilcilerinin sayıları bir hayli azalıyordu. Dönemin aydınları büyük ekseriyetle batıdan esen bu yenileşme hareketine katılıyordu.

 

Halk şiirinde ise imparatorluğun yıkılış cumhuriyetin kuruluş yıllarında, milletin şiire en çok ihtiyaç duyduğu dönemlerde, hiçbir aşığın milleti coşturan, geniş kitleleri etkileyen şiir söylemediği görülecektir. Geçen yüzyıllarda öncü roller üstlenen aşıklar bu yüzyılın başlarında yüzyılın gerisinde kalmışlardı.

 

Daha sonraki yıllarda âşıklar bu gelenekçi yapının kalıbından kurtularak yeni duyuş ve temalara yönelmiştir. Aşıkların büyük bir kısmı asrının meselelerine yönelmişlerdir. Kendi ruh dünyalarındaki vatan şuurunu Türk milletinin bölünmezliği ve birliği, Türk olmanın gururunu işlemişlerdir. Tabi ki bu aşıkların başında Sivrialan köyünde dünyaya gelen, âşıklık geleneğinin asli özelliklerini çevreden, Türkçü düşüncesi ise Tecer’den alan Veysel sanatkâr ruh yapısıyla Türk olmanın gururunu yaşadı ve gönlündekini söze ve saza aktardı.

 

Türklüğüyle iftihar etme, Türk’ün temizliğinden söz etmektedir.

 

            İftihar ettiğim büyük muradım

            Türkoğluyum temiz Türk’tür ecdâdım

            Şehit ismi yazılaydı soyadım

Kanım ile mezarım taşına

                                   A.V/144-3

Veysel Türk adının atalardan miras kaldığını Türk olmanın güzel bir haslet olduğunu ifade eden Türklük sevdalısıdır.

 

            Muhabbetin candan haşrolan  hastır

Avutur Veysel’i bir sen son Piyestir

Türk adı babamdan bize mirastır

Daha bundan başka adı neyleyim

                                               A.V 143-4

O Türk bayrağı altından toplanmayanları, ikilik çıkaranları Türk saymayacak kadar coşkun duygular içindedir.

 

            Birleşiriz bir bayrağın altında

            Biz Türklerin ikilik aslında

Yanar tutuşuruz vatan aşkında

Hepimiz bu yurdun evlatlarıyız

                                   A.V/147-2

Türküler Türk’ün gönül dünyası ruh yapısıdır.

 

            Su başında sokaklarda

            Türk’ün sesi kulaklarda

            Beşiklerde bebeklerde

            Türk’üz  Türk’ü çağırırız

                                   A.V/ 141-5

 

Aşık Veysel Türklüğü İslâmla bütünleştiren, yücelten bir gönüldür.

 

Aslım Türk’tür elhamdülillah Müslüman

Şükür amentüye etmişiz iman

Kalbime yaraşmaz şirk ile gümân

Kalbimiz nur ile dolu sayılır

           

 

            Türk kelimesinin halk şiirinde hangi anlamlarda kullanıldığını sunacağımız örnekleri ele alalım:

 

a. Kuvvet

Yazan Kara Döndü durak annesi

Türk’e yetmez hiçbir gücün bünyesi

Yakışmış bağrına asker künyesi

Büyük Türk’ün dünyasına merhaba

                                               1/25-5

Cemal der Türklerin pençesi polat

Vurdu düşmanları eyledi berbat

Yaşasın ordumuz ebedü’l eved

Bundan sonra bize devran göründü

                                   C.İ.E/86-3

b. Türk adının gururu

           

            Türk adını taşıyoruz

Türkçe’yle anlaşıyoruz

Bir vatanda yaşıyoruz

Toprağımız soyumuz bir

                        D.DG-25/14-3

 

 

 

c. Türk adının önemi

 

Ben Türk’ün diyen o Türk ki tüm dünyaya bedeldir.

Küfür ehli kemalsizdir ona hizmet vebaldir

                                                                       Ö.D-7/1-4                                         

 

                        Türküm Türklüğünü bilen

                        Tarihimin varıyım ben           

                        Vatanım petek kovanı

                        Şerbet veren arıyım ben

                                                           Y.H.O A-107/1

 

d. Türk’ün güzelliği

                       

                        Bak cemal bülbüle benzer

                        Sakalı sümbüle benzer

                        Türk kızları güle benzer

                        Fakat nazlı Türkmen kızı

 

e. Türk birliği (Kızılelma)

 

                        Türk birliği Kızılelma

                        Bölenin kökü kurusun

                        Vur yiğidim  gafil olma

                        Yılanın kökü kurusun

                                               K.Y/16-1

 

           

 

                        Kırım Kerkük Kıbrıs Türk Anadolu

                        Sel olup akmalı Turan’a doğru

                        Yağmur yağmur yağsın Gençosmanoğlu

                        Soylu destanların özü yürüsün

                        Tanrı Türk’ü korusun

                                                                       H.Yazısı/129/23-1

 

f. Türk’ün hedef gösterilmesi

                        Batılılar her an kalleş duruyor

                        Doğulu batılı Türk’e vuruyor

                        On yaşında çocuk tecavüze uğruyor

                        Bu senin oyunun biliyorum gavur

                                                                       İ/30-1

g. Bayrak sevgisi

 

                        Türk milleti aşık renge  hilale

                        Nazlı salınışın benzer geline

                        Esir eder miyiz düşman eline

                        Canım kurban olsun sana bayrağım

                                               

h. Türk’ün bağımsızlığı

 

                        Ben hürüm hür yaşarım

                        Nice engeller aşarım

                        Türk’e zincir vuracak

                        Kafalara şaşarım

                                               Y.H.Ş.A-54/1-7

 

                        Türk’e değil esaret ve zulüm

                        Buna asla razı olmaz gönlüm

                        Hedefimiz ya istiklal ya ölüm

                        Diyerek göğsünü gerdi bilesin

                                   

h. Kurtuluş Savaşı

           

                        Kurtuluş savaşı Türk nizânesinin

                        Tarih bile biçmedi pahasın

                        Esir aldığımız Trikopisin

                        Boğazını sıka sıka kovduk

                                               S.A.H-51/30-3

 

Türk kadını kucağında bebekle

Erzak çekti unutulmaz emekle

Karabarut ile dolma tüfekle

Topa karşı dura dura kurtardık

                                   Ö.D.Ç-49/15-6

i. Türk Gençliği

 

                        Yurdumuz emanet Türk gençliğine

                        Önce bu vatanı bilmeli bu gençlik

                        Çağdaş insanlığın rehberliğinde

                        Kardeşi insanı bilmeli gençlik

 

j. Türk Gençliğinin çalışkanlığı

 

                        Oku Türk çocuğu yetiş dünyada

                        Dürüst çalış güzel oyna gülesin

                        Vatan için millet için yurt için

                        Hayırlı ol takdirini alasın

                                                           Y.H.O.A-365/4

k. Milli birlik

           

            Anadolu’nun jeopolitik bir yerde olması sebebiyle Kürt-Türk, Alevi-Sünni  vb. ayırımlar dış güçler tarafından yapılmaktadır. Bu sebeple halk ozanlarının birlik ve beraberlikle ilgili bir çok şiir yazmıştır. Biz buraya Aşık Halil Karabulut’un bir şiirini örnek vermekle yetineceğiz.

 

                        Türk milleti hep bir kardeş

                        Ecdadımız soyumuz bir

                        Niçin ayrı çekelim baş

                        Zihnimiz boyumuz bir

                                               

 

l. Cumhuriyet

 

                        Türk’ün öz yavrusu Türk’ün milleti

                        Ulusça bir bütün şanlı devleti

                        Bu güzel vatanı Cumhuriyeti

                        Candan üstün bil ki layık olasın

 

 

 

TANZİMAT VE DAHA SONRAKİ YILLAR VE TÜRK KAVRAMI

 

            Bir devleti imparatorluk haline getiren çalışmalar, Osmanoğulları ile gelmiş ve Osmanlılık 600 yıl bir devletin Anadolu’da mührü olmuştur. Fakat ideal haline gelişi Tanzimat ile başlamıştır.

Osmanlılığın bir ideal haline gelmesinin sebepleri vardır. Ticaret yollarının değişmesi, dünya iktisadının yön değiştirmesi, Osmanlı devleti içinde bulunan azınlıkların ayaklanması vb...

Osmanlılık idealinin Birinci Cihan harbine –hatta-” “Yeni Osmanlılar” diye zaman zaman tazelenerek devam ettiği bilinmektedir.

Ancak 1912 Balkan harbi Osmanlılık idealine kesin darbeyi vurmuştur. Son iki yüz yıl Türklük aleyhine Anadolu’daki azınlıklar  Yabancılarla el ele vererek Türk devletini yıkmak için çalıştılar. Balkan harbi bizim kendimize gelmemize bir vesile oldu. Ziya Gökalp’in o sıralarda çıkan

 

            Gavgada şehadetle bütün kam alırız biz

            Osmanlılarız can veririz nam alırız biz

                                               B.T.Ş.H.-70/12-1

Bir şiirinde;

            Durma düşman durma kibrini artır!

            Türklüğün başına hakaret yağdır!

            Uyuyan bu kavme bu zillet azdır

           

Vur eski kölesi, utandır onu!

            Bırakma uyusun uyandır onu!

                                               B.T.T.TŞ.A/698/1

İfade ettiği duygular bu silkinmenin izleridir.

 

Bu silinmiş Türkçülük idealinin yeniden bir kuvvet haline gelişinin bir göstergesidir. Diğer ülkelerdeki Türkler bizimle ruhlarını birleştirmek istiyorlardı.

 

Halbuki balkan harbindeki yenilgi ile müslüman ve Türk olmayan unsurlar Türk düşmanlığı ile harekete geçtikleri görüldü. I. Cihan Harbinde Türk düşmanlığının en son noktasına vardığını görüyoruz. Türk olmayan vatandaşlardan hıyanet gören Türk bu dönemde yalnız kaldıklarını anladılar. Diğer taraftan Türk illerinde soydaşlarımızın başına gelen felaketler yüreğimizdeki yası artırıyordu. Şu şiir bu yesi açık olarak ifade eder. “ Çırpınırdı Karadeniz/ Bakıp türk’ün bayrağına”

                                               

            Türk milliyetçiliğinin yakın hedefi Türkiye’yi ileri milletler seviyesine çıkarmak, Ziya Gökalp’in bu hedefi;

 

 

                        Bir ülke ki çarşısında dönen bütün sermâye

                        Sanatına yol gösteren ilim ve fen Türklerindir.

Mısralarıyla dile getiriyordu.

 

            Türk kelimesinin tahlilinden hareketle Türk’ün özellikleri kuvvetli, cesur, yiğit, güzel birliğin sembolü, bağımsızlık aşığı olarak nitelendirilmiştir.  XIX. Yüzyıl sonlarında başlayan milliyetçilik hareketleriyle gelişen Türkçülük hareketleri Türklerin idealleri olan Türk insanını refah içinde yaşayan bir toplum bir bilgi ve sanat adamı örnek insanlar haline getirme anlayışıyla nesiller yetiştirmişlerdir.

 

 

 

 

 

KAYNAKLAR

 

 

Alpaslan AYRAL, Kul Coşkun Sivaslı Halk Şairleri Dizisi 2, Sivas

Burhan KAÇAR, Aşık İmamoğlu, Tokat Belediyesi Yayınları, Nu:4, Tokat 1997

Burhan KAÇAR, Aşık Püryani, Tokat Belediyesi Yayınları, N:4 Tokat 2000

Cengiz GÜRLER, Gurbet Çiçeği, Sivas 1996

Doğan KAYA, Minhaci, Sivas 1994

Doğan KAYA, Aşık Sızılı Aşık Hasan, Sivas 1997

Doğan KAYA, Aşık Zakîri, Sivas, 1996

Doğan KAYA, Acıyurtlu Halk Şairleri, Sivas, 1999 

Doğan KAYA, Aşık İsmeti, Sivas 1994

Dilaver DÜZGÜN, Aşık Reyhani, Erzurum 1997

Eflatun Cem GÜNEY, Folklor ve Halk Edebiyatı, M.E.B.Y, İstanbul 1971

Mevlüt ÖZHAN ve Arkadaşları, Yaşayan Halk Ozanları, K.B, Halk Edebiyatı Dizisi 41, Ankara 1992

Fevzi HALICI, Aşık Şem’i, 1000 T.E No: 98

Fehmi GÜR, Ansiklopedik Halk Şairi

Fuat KÖPRÜLÜ, Saz Şairleri I-V, Milli Kültür Yayınları, Ankara 1962

Hayrettin İVGİN, Aşık Ergani, K.BY, Ankara, 1994

Hikmet DİZDAROĞLU, Halk Şiirinde Türkler, T.D.K.Y, s. 83, Ankara 1969

Hüseyin ÇIRAKMAN, Dünün ve Bugünün Halk Ozanları, Ankara Büyükşehir Belediyesi Yayınları

İskender PALA, Necati, Divan Edebiyatı Dizisi 3, Timaş Yayınları, İstanbul 1991

İskender PALA, Nedim, Divan Edebiyatı Dizisi Nu: 6, İstanbul 2001

İskender PALA, Âh Mine’l Aşk, Ötüken Yayınları, İstanbul  1999

İskender PALA, Şeyh Gâlip, Divan Edebiyatı Dizisi Nu: 9, İstanbul 2001

İmren SEVİNDİK, Yayla Yolunda( Aşık Eseri), Sivas 1998

Halil KARABULUT, Damlada Derya Gizlidir, K.B.Y Halk Edebiyatı Dizisi Nu:4   

Kutlu ÖZEN, Kadir PÜRLÜ, Aşık Feryadi, Sivas 1996

Mehmet ANULUR, Kul Mehmet, Sivas

Mehmet YARDIMCI, Zileli Zefil Necmi, Ankara 1998

Mehmet YARDIMCI,Hayrettin İVGİN, Zileli Aşık Ceyhuni ,Ürün Yayınları

Mehmet YARDIMCI, Zileli Halk Ozanları, Ankara 1983

Mehmet YARDIMCI, Zileli Fedâî, Ankara 1980

Müjgan CUMBUR, Karacaoğlan, K.B.Y 697, Ankara 1973

Namık AÇIKGÖZ, Nef’î, Divan Edebiyatı Dizisi, Nu:8, Timaş Yayınları

Saim SAKAOĞLU, Bayburtlu Zihni, K.BY. 911, Ankara 1988

Saim SAKAOĞLU, Dadaloğlu, K.BY. 697, Ankara 1986

-

Yusuf Kenan GÖZLÜ, Can Bey, İstanbul  1997

 

 



--------------------------------------------------------------------------------

* G.O.P Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Seminer Programları Tebliği

[1] Ahterî Kebir, s-78

[2]  Şemsettin Sami, Kaamusi Türk-i, s.393(--- ist. 1989)

[3] Devellioğlu Ferit, Osmanlıca Türkçe Ansiklopedik Lügat, s.341

[4] Ahmet Vefik Paşa, Lehçe-i Osmani, Hazırlayan Prof. Dr. Recep TOPARLI, T.D.K s. 390-91, Ankara 2000

[5] D. Mehmet Doğan, Büyük Türkçe Sözlük, s. 1329, Vadi yayınları Ankara 2001

[6] Prof. Dr. Hasan Eren v.d, Türkçe sözlük, T.D.K y.

[7] Emir Necipoviç Necip, Yeni Uygur Türkçe’si Sözlüğü, T.D.K Y., s. 431Ankara 1995

[8] Ahmet Talat Onay, Mazmunlar, s. 419 T.D.K Y, Ankara 1992

[9] A. Talat Onay, A.g.e, s. 419

[10] A. Talat Onay, Mazmunlar, s. 420, A.g.e

[11] Fuat Köprülü, Ahlak-ı Alaiye, a.m. s.87

[12] Orhan F. Köprülü, Köprülüden Seçmeler, s. 84-85 İstanbul 1990

[13] Mütercim Asım, Burhan-ı Katı, Hazırlayan Prof. Dr. Mürsel Öztürk Dr. Derya Örs, Ankara 2000, s. 786

[14] İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 25-26,T.K.A.E Ankara 1997

[15] Nihat Sami Banarlı, Resimli Türk Edebiyatı, S .1. C.1 s.20

[16] İbrahim Kafesoğlu, Türk Milli Kültürü, s. 26

[17] İbrahim Kafesoğlu, A.g.e, s.27

[18] Ayvaz Gökdemir, Türk Kimliği, s. 24-25

[19] Cahit Tanyel, Kurtuluş ve Fetih Destanı, s.8